drs. L.W. Verhoef
registeraccountant
Kersengaard 13
3962 JR Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 14 november 2001

Gemeenteraad van
Gemeente Arnhem
Postbus 9029
6800 EL Arnhem

Betreft: Jaarrekening 2000


Geachte raad,

Voor u als gemeenteraad is de jaarrekening van uw gemeente een belangrijk document: hiermee legt het college van burgemeester en wethouders rekening en verantwoording aan u af over het door hem gevoerde (financiële) beheer en verder is de jaarrekening voor u een belangrijk ijkmiddel voor de betrouwbaarheid van de lopende begroting (i.c. 2001) en de a.s. begroting (i.c. 2002). Op basis van deze begrotingen beslist u over de hoogte van de gemeentelijke belastingen en over het wel of niet doorgaan van belangrijke activiteiten. Ook voor de (geïnteresseerde) burgers is de jaarrekening een belangrijk document: d.m.v. de jaarrekening legt u als raad aan de burgers rekening en verantwoording af van het door u gevoerde (financiële) beleid en beheer. Het is dus erg belangrijk dat de jaarrekening en de (a.s.) begroting betrouwbare documenten zijn.
Is de jaarrekening 2000 van Arnhem betrouwbaar? Nee dus!

Ik ben geïnteresseerd in hoe gemeenten en provincies hun jaarrekeningen en begrotingen opmaken. Van die jaarrekeningen en begrotingen klopt, zo is mijn ervaring, in het algemeen niet veel. Ze zitten boordevol hoogst onjuiste en inconsistente informatie en boordevol onzin-teksten. Het zijn daarom in het algemeen hoogst onbetrouwbare documenten. Om die reden is het volstrekt onverantwoord om op basis van deze begrotingen en jaarrekeningen gemeenten en provincies te besturen en daarover verantwoording af te leggen.

Ik heb, zoals eerder de jaarrekening 1997 (zie mijn brieven aan u van 16 maart 1999 en 2 december 1999), ook de jaarrekening 2000 van uw gemeente beoordeeld. Ook uw "jaarrekening" 2000, zo is mijn conclusie, heeft met een jaarrekening, laat staan met een betrouwbare jaarrekening en dus met een betrouwbaar sturingsmiddel en met een betrouwbaar verantwoordingsverslag, niets uitstaande. Veel hoogst onjuiste cijfers en onzin-teksten (vooral waar het gaat over reserves, wel of niet vrij besteedbare reserves, terwijl reserves per definitie altijd vrij besteedbaar zijn, "Algemene reserve door rente bestemd", reserve "Voorziening lastendemping Burgers", terwijl die lastendemping maar op één manier te realiseren is, namelijk door kostenbesparing, "Risicobuffer" en "Incidentele Risicibuffer", weerstandsvermogen, voorzieningen en rente), waarvan de meesten van u, het kan niet anders, ongetwijfeld weinig begrepen zullen hebben. Het is uiteraard jammer van alle moeite die aan de jaarrekening en aan het bestuderen daarvan besteed is.

Ook de jaarrekening 2000 van Arnhem voldoet in de verste verten niet aan de meest elementaire eisen die je aan een jaarrekening mag stellen: op betrouwbare wijze inzicht geven in de omvang van de baten en de lasten en het saldo daarvan, en in de omvang en samenstelling van het vermogen en m.n. van de reserves. Uw jaarrekening voldoet derhalve dus ook in de verste verten niet aan de wettelijke eisen die aan u gesteld worden bij het opmaken en vaststellen van de gemeentelijke jaarrekening.

Wat betreft de baten en de lasten en het saldo daarvan, suggereren de rekening en de begeleidende teksten bij uw jaarrekening dat het saldo van de baten en de lasten (overeenkomstig wat in de rekening opgenomen is) een bedrag van ƒ 34,9 miljoen is. Niets is echter minder waar!
Bestudering van de jaarrekening leert dat het saldo van de baten en de lasten volgens de jaarrekening in werkelijkheid ƒ 137,2 miljoen is. En dat is wel iets anders.

Het verschil wordt op de eerste plaats veroorzaakt doordat er baten en lasten buiten de rekening zijn gelaten, d.w.z. buiten de rekening om rechtstreeks zijn toegevoegd aan of in mindering zijn gebracht van het eigen vermogen. De toelichting bij de balans maakt duidelijk dat miljoenen guldens aan baten en lasten buiten de rekening zijn gelaten. Wat moest waarom verborgen blijven?
Omdat dit de niet deskundige lezers - wat de meeste gemeenteraadsleden en andere belangstellenden zullen zijn - gemakkelijk ontgaat en hen dus gemakkelijk op het verkeerde been zet, wordt dit door de voor u geldende wettelijke voorschriften, i.c. de zogenoemde Comptabiliteitsvoorschriften (artikel 27), uitdrukkelijk verboden. U moet alle baten en alle lasten in de rekening opnemen. Als u dit, zoals de wet en vaste jurisprudentie uitdrukkelijk voorschrijven, gedaan had, zou de rekening er uiteraard heel anders hebben uitgezien.
Aan de jaarrekening valt wel te zien dat er (delen van) baten en lasten buiten de rekening gelaten zijn, er valt niet of nauwelijks te zien welke baten- en lastenposten het betreft. Dat betekent dat alle baten- en lastenposten die in de rekening opgenomen zijn, verdacht zijn en onjuist kunnen zijn.

Als uw rekening correct zou zijn opgemaakt, zou de rekening eindigen met het door mij genoemde saldo van ƒ 137,2 miljoen.
Het bedrag van ƒ 137,2 miljoen bereken ik op eenvoudige wijze door het saldo van het eigen vermogen op 31.12.1999 (volgens uw jaarrekening ƒ 340,0 miljoen, gecorrigeerd voor ten onrechte geactiveerde tekorten van ƒ 10,9 miljoen, derhalve ƒ 329,1 miljoen) af te trekken van het saldo van het eigen vermogen op 31.12.2000 (volgens uw jaarrekening ƒ 475,3 miljoen, gecorrigeerd voor ten onrechte geactiveerde tekorten van ƒ 9,0 miljoen, derhalve ƒ 466,3 miljoen). Het verschil (i.c. ƒ 137,2 miljoen) is namelijk, hoe je het ook keert of wendt, per definitie gelijk aan het saldo van de (= alle) baten en de lasten.

Wanneer u alle baten en lasten in de rekening zou hebben opgenomen, zou deze dus geëindigd zijn met een saldo van ƒ 137,2 miljoen. Dit uiteraard wel onder de veronderstelling dat alle baten en lasten en het eigen vermogen in begin- en eindbalans juist bepaald en weergegeven zijn.
Aan de jaarrekeningen van de meeste gemeenten en provincies en ook aan die van Arnhem valt echter te ontlenen dat veel baten en lasten en het eigen vermogen volstrekt onjuist bepaald en dus onjuist weergegeven zijn.
Aan uw jaarrekening is (ten minste) te ontlenen dat:

• de rentelasten met een bedrag van ƒ 19,4 miljoen te hoog zijn weergegeven, omdat er voor dit bedrag in de rekening fictieve rentelasten zijn opgenomen terzake van niet bestaande schulden.
• onder het eigen vermogen verschillende bedragen voorkomen die in het geheel geen reserves zijn, maar verplichtingen. Hierdoor wordt het eigen vermogen, i.c. de reserves, te hoog en dus verkeerd voorgesteld. Hierdoor worden ook de baten en de lasten die met deze "reserves" samenhangen, geheel verkeerd in de rekening weergegeven. Ten minste geldt dit voor de nog niet bestede geoormerkte rijkssubsidies en diverse tariefsegalisatierekeningen.

• een (onbekend) bedrag van de vaste activa in plaats van aan de debetzijde van de balans te zijn opgenomen, op één van de posten van de creditzijde van de balans, in dit geval het eigen vermogen, is afgetrokken. Hierdoor worden de vaste activa en uiteraard ook het eigen vermogen, i.c. de reserves, voor een te laag en dus verkeerd bedrag weergegeven. Omdat op deze vaste activa niet meer wordt afgeschreven, ontbreken er afschrijvingslasten in de rekening, waardoor de kosten van veel activiteiten te laag weergegeven worden.
• onder de voorzieningen verschillende posten voorkomen die in het geheel geen verplichtingen representeren. Hierdoor wordt het eigen vermogen, i.c. de reserves, te laag en dus verkeerd voorgesteld. Hierdoor worden ook de lasten die met deze "voorzieningen" samenhangen, geheel verkeerd in de rekening weergegeven.
• onder de voorzieningen ten minste een voorziening uit hoofde van pensioen- en wachtgeldverplichtingen jegens (oud-)wethouders ontbreekt. Hierdoor wordt het eigen vermogen, i.c. de reserves, te hoog en dus verkeerd voorgesteld. Hierdoor worden ook de lasten die met deze ontbrekende verplichtingen samenhangen, geheel verkeerd in de rekening weergegeven.

De meeste van deze tekortkomingen, zo niet alle, zullen zich ongetwijfeld ook in uw jaarrekening voordoen.
Omdat uw jaarrekening veel belangrijke en wettelijk voorgeschreven informatie eenvoudigweg mist, zoals toelichtingen op de reserves en de voorzieningen (alleen al om deze reden voldoet de jaarrekening volstrekt niet aan de geldende wettelijke voorschriften, i.c. de Comptabiliteitsvoorschriften), ontbreekt de mogelijkheid te onderzoeken of en in welke mate dit in uw jaarrekening ook het geval is.

Omdat uw jaarrekening veel belangrijke en wettelijk voorgeschreven (!) toelichtingen op de reserves en op de voorzieningen mist, ontbreekt voldoende mogelijkheid nader te onderzoeken hoe hard het "reservekarakter" van de als reserves gepresenteerde bedragen c.q. "voorzieningkarakter" van de als zodanig gepresenteerde voorzieningen is.

Door deze tekortkomingen in de presentatie van het eigen vermogen stelt de jaarrekening ook niet in staat door vermogensvergelijking het werkelijke saldo van de baten en lasten af te lezen. Kortom, aan de jaarrekening is wèl te ontlenen dat het saldo van de baten en de lasten niet het door u gesuggereerde bedrag van ƒ 34,9 miljoen is, maar stelt overigens niet in staat te zien wat dan het saldo van de baten en de lasten wèl is.

Kortom,
   ook de jaarrekening van Arnhem stelt volstrekt niet in staat om een oordeel, laat staan een verantwoord oordeel, te vormen over de financiële positie en over de baten en de lasten en het saldo daarvan. En daar ging het toch in eerste instantie om! De jaarrekening voldoet alleen daarom al niet aan belangrijke wettelijke voorschriften. Dat betekent dat de jaarrekening totaal ongeschikt is als sturings- en verantwoordingsinstrument. Dat betekent dat u bijvoorbeeld de geïnteresseerde burger, maar, naar ik aanneem, ook uzelf, belangrijke informatie onthoudt, informatie waar de burger en uzelf wel degelijk recht op hebben!

Ik denk dat u ervan uit kunt gaan dat ook uw begroting 2001 en (binnenkort) uw begroting 2002 op dezelfde wijze als de jaarrekening zijn opgemaakt en dat u die dus, net zoals uw jaarrekening, maar beter meteen bij het oud papier kunt wegdoen. Wat heb je aan 100-en pagina's volstrekt onbetrouwbare informatie?
Het is volstrekt onverantwoord om met behulp van dit soort begrotingen een gemeente te besturen.

Ik denk dat er alle aanleiding is dat u de jaarrekening (en de genoemde begrotingen) volledig laat overmaken en dat de burgers en uzelf een jaarrekening krijgen die wèl betrouwbaar is.
Ten minste heeft de belangstellende burger, maar ook uzelf, recht op een antwoord op de volgende vragen:

• Wat is het werkelijke saldo van de baten en lasten van de gemeente over 2000?
• Wat is de werkelijke omvang van de reserves einde 2000?

Uw reactie te vernemen stel ik op prijs.

Met vriendelijke groet en hoogachting,

L.W. Verhoef