drs. L.W. Verhoef
registeraccountant
Kersengaard 13
3962 JR Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 4 november 2005

Gemeenteraad van
gemeente Enschede
Postbus 20
7500 AA Enschede

Betreft: Jaarrekening 2004 gemeente Enschede


Geachte Raad,

Zoals eerdere jaarrekeningen van Enschede en jaarrekeningen van menige andere gemeente en provincie (zie www.leoverhoef.nl) heb ik ook de jaarrekening 2004 van gemeente Enschede bekeken. Hieronder noem ik enkele belangrijke opvallendheden.

Voor u als gemeenteraad is de jaarrekening van uw gemeente een belangrijk document: hiermee legt het college van burgemeester en wethouders rekening en verantwoording aan u af over het gevoerde (financiële) beheer en verder is de jaarrekening voor u een belangrijk ijkmiddel voor de betrouwbaarheid van de begroting 2005 en binnenkort de begroting 2006. Op basis van deze begrotingen beslist u over de hoogte van de gemeentelijke belastingen en over het wel of niet doorgaan van belangrijke activiteiten. Ook voor de (geïnteresseerde) burgers is de jaarrekening een belangrijk document: d.m.v. de jaarrekening legt het gemeentebestuur al dan niet met uw instemming aan de burgers rekening en verantwoording af van het gevoerde (financiële) beheer. Het is dus erg belangrijk dat de jaarrekening en de begroting betrouwbare documenten zijn.
Is de jaarrekening 2004 van Enschede betrouwbaar?

Op verschillende plaatsen in het boekwerk "Gemeenterekening 2004" wordt vermeld en gesuggereerd dat het saldo van de baten en de lasten in 2004 een bedrag is van € 7,896 miljoen.
Het staat bijvoorbeeld te lezen op pagina 7: "Het jaar 2004 is afgesloten met een voordelig resultaat van € 7.896.000 ...".
Het overzicht op pagina 121 met opschrift: "Programmarekening over het jaar 2004" (i.c. de rekening van baten en lasten) sluit eveneens met het bedrag van € 7,896 miljoen.
In de balans (pagina 123) staat onder "Eigen vermogen" eveneens te lezen: "Saldo van de rekening: 7.896" (x € 1.000).
Dit is echter niet het werkelijke saldo van de baten en de lasten in 2004.

Het werkelijke saldo van de baten en de lasten laat zich afleiden uit de toename of afname van het Eigen vermogen. Volgens de balans (pagina 123) bedraagt het Eigen vermogen per 31.12.2004  € 145,464 miljoen en per 31.12.2003  € 126,547 miljoen. Er is dus sprake van een toename van het Eigen vermogen van € 18,917 miljoen. Dit is dus het werkelijke saldo van de baten en de lasten, d.w.z. een voordelig saldo van baten en lasten van € 18,917 miljoen.

Dit bedrag van € 18,917 miljoen als werkelijk (voordelig) saldo van de baten en de lasten, komt niet overeen met wat midden in het overzicht "Programmarekening over het jaar 2004" (pagina 121) "Resultaat voor bestemming" van € 23,063 miljoen wordt genoemd, wat wèl het geval had moeten zijn.
Het was overigens veel duidelijker geweest als wat met "Resultaat voor bestemming" wordt aangeduid, simpelweg was aangeduid met "Saldo van de baten en de lasten". Alles wat in de rekening op pagina 121 onder en na dit "Resultaat voor bestemming" is opgenomen, is dus fout, onzin en niet relevant en leidt af van wat dit getal in werkelijkheid is, en had er dus niet moeten staan.

Dit bedrag van het werkelijke overschot in 2004 van € 18,917 miljoen krijgt reliëf als we het bijvoorbeeld vergelijken met de opbrengst van de onroerendezaakbelasting (OZB) in 2004 van € 39,710 miljoen (zie pagina 96; overigens staat op pagina 131 dat de OZB-opbrengsten € 40,074 miljoen waren). Enschede had dus in 2004 met 45% minder kunnen volstaan.

In de hoofdstukken waar de zogenoemde programma's worden behandeld, zijn steeds (in de paragrafen "Wat heeft het gekost?") de baten en de lasten per programma gegeven (pagina 17, 21, 26, etc).  Al deze bedragen tezamen leveren echter het foute saldo op van € 23,063 miljoen dat op pagina 121 als "Resultaat voor bestemming" aangeduid wordt en dat in het geheel niet overeenkomt met het werkelijke saldo van de baten en de lasten van € 18,917 miljoen. Dat betekent dat al deze als baten en lasten aangeduide bedragen onjuist of op zijn minst verdacht zijn. Uiteraard zijn foute en verdachte cijfers volstrekt waardeloze informatie. Ze zijn dus totaal ongeschikt om het terzake gevoerde beleid van het gemeentebestuur te beoordelen.

Geconstateerd moet worden dat onder het Eigen vermogen bedragen voorkomen die in het geheel geen reserves zijn, maar verplichtingen. Hierdoor wordt het eigen vermogen, i.c. de reserves, te hoog en dus verkeerd voorgesteld. Het betreft de tariefegalisatierekeningen.
Geconstateerd moet worden dat onder de verplichtingen in de balans de vooruitbetaalde grafrechten ontbreken. Ook hierdoor geeft de balans niet de werkelijke financiële positie weer.

Volgens de jaarrekening 2003 bedroegen de voorzieningen per 31-12-2003 € 106,844 miljoen, terwijl dat volgens de jaarrekening 2004 € 225,273 miljoen is. Volgens de jaarrekening 2003 bedroeg het Eigen vermogen per 31-12-2003 € 278,741 miljoen, terwijl dat volgens de jaarrekening 2004 € 126,547 miljoen is. In beide gevallen is een goedkeurende accountantsverklaring gegeven. Ten minste een van beide accountantsverklaringen is dus ten onrechte goedkeurend.

In de jaarrekening komt heel veel onzin voor, bijvoorbeeld waar het gaat over reserves, over voorzieningen, over een zogenaamd volgens de nieuwe wettelijke voorschriften (Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV)) ander onderscheid tussen reserves en voorzieningen, en waar het gaat over zoiets als weerstandsvermogen en weerstandscapaciteit, en zoiets als "investeringen met een economisch nut" en "investeringen met een maatschappelijk nut". Deze onzin leidt alleen maar af. Het weglaten van deze onzin zou het boekwerk "Gemeenterekening 2004" aanzienlijk dunner en (vooral) toegankelijker maken.
Overigens adviseer ik u sterk aan te dringen op het opheffen van alle reserves, deze samen te voegen tot één Algemene reserve, en alle baten en lasten op te nemen in waar ze thuishoren, namelijk in de begroting respectievelijk in de rekening van baten en lasten. Dit zal het inzicht in waar het echt over hoort te gaan, aanmerkelijk verbeteren.

Volgens BBV artikel 3 moeten de jaarstukken met name voor raadsleden goed begrijpelijk zijn. U kunt dit het beste zelf beoordelen.

Volgens BBV artikel 25 lid 2 moet de verantwoording inzicht bieden in:
a.    de mate waarin de doelstellingen zijn gerealiseerd;
b.    de wijze waarop getracht is de beoogde maatschappelijke effecten te bereiken.
U kunt zelf het beste de vraag beantwoorden of aan deze eisen is voldaan, met name waar het gaat om de relatie tussen tekst en geldbedragen.

Volgens BBV artikel 28 moet een overzicht worden gegeven van de incidentele baten en lasten. Ik heb dat overzicht gemist.

De winst-en-verliesrekening over 2000 sloot met een saldo van € 5,4 miljoen. Het werkelijke saldo was € 6,3 miljoen. Er werd € 0,9 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 2003 sloot met een saldo van € 5,9 miljoen. Het werkelijke saldo was € 1,3 miljoen. Er werd € 4,6 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 2004 sluit met een saldo van € 7,9 miljoen. Het werkelijke saldo is € 18,9 miljoen. Er wordt dus € 11,0 miljoen verzwegen.

Graag was ik u van dienst.

Met vriendelijke groet en hoogachting,

L.W. Verhoef