drs. L.W. Verhoef
registeraccountant
Kersengaard 13
3962 JR Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 8 december 2003

Provinciale Staten van Friesland
Postbus 20120
8900 HM Leeuwarden

Betreft: Jaarrekening 2002


Geachte Statenleden,

Voor u als Provinciale Staten is de jaarrekening van uw provincie een belangrijk document: hiermee legt het college van Gedeputeerde Staten rekening en verantwoording aan u af over het gevoerde (financiële) beheer en verder is de jaarrekening voor u een belangrijk ijkmiddel voor de betrouwbaarheid van de begrotingen 2002 en 2003 en inmiddels de begroting 2004. Op basis van deze begrotingen beslist u over de hoogte van de provinciale belastingen en over het wel of niet doorgaan van belangrijke activiteiten. Ook voor de (geïnteresseerde) burgers is de jaarrekening een belangrijk document: d.m.v. de jaarrekening legt het provinciebestuur aan de burgers rekening en verantwoording af van het gevoerde (financiële) beheer. Het is dus erg belangrijk dat de jaarrekening en de begroting betrouwbare documenten zijn.
Is de jaarrekening 2002 van Friesland betrouwbaar? Nee!

Ik ben geïnteresseerd in hoe gemeenten en provincies hun jaarrekeningen en begrotingen opmaken. Van die jaarrekeningen en begrotingen klopt, zo is mijn ervaring, in het algemeen niet veel. Ze zitten boordevol hoogst onjuiste en inconsistente informatie en boordevol onzin-teksten. Het zijn daarom in het algemeen hoogst onbetrouwbare documenten. Om die reden is het volstrekt onverantwoord om op basis van deze begrotingen en jaarrekeningen gemeenten en provincies te besturen en daarover verantwoording af te leggen.

Ik heb, zoals eerder de jaarrekening 2000 (zie mijn brieven aan u van 12 oktober 2001, 7 januari 2002 en 19 april 2002), ook de jaarrekening 2002 van uw provincie beoordeeld. Ook de jaarrekening 2002, zo is mijn conclusie, heeft met een jaarrekening, laat staan met een betrouwbare jaarrekening en dus met een betrouwbaar sturingsmiddel en met een betrouwbaar verantwoordingsverslag, niets uitstaande. Veel hoogst onjuiste en vooral onbetrouwbare cijfers en onzin-teksten (vooral waar het gaat over reserves, weerstandsvermogen, zoiets een "basis reserve" en een "fexibele reserve", en rente), waarvan de meesten van u, het kan niet anders, ongetwijfeld weinig begrepen zullen hebben. Het is uiteraard jammer van alle moeite die aan de jaarrekening en aan het bestuderen daarvan besteed is.

Ook de jaarrekening 2002 van Friesland voldoet in de verste verten niet aan de meest elementaire eisen die je aan een jaarrekening mag stellen: op betrouwbare wijze inzicht geven in de omvang van de baten en de lasten en het saldo daarvan, en in de omvang en samenstelling van het vermogen en m.n. van de reserves. De jaarrekening voldoet derhalve dus ook in de verste verten niet aan de wettelijke eisen die gesteld worden bij het opmaken en vaststellen van de jaarrekening.

Wat betreft de baten en de lasten en het saldo daarvan, suggereren de rekening en de begeleidende teksten bij uw jaarrekening dat het saldo van de baten en de lasten (overeenkomstig wat in de rekening opgenomen is) een bedrag van € 8,2 miljoen is. Niets is echter minder waar! Bestudering van de jaarrekening leert dat het saldo van de baten en de lasten in werkelijkheid € 12,1 miljoen is. En dat is wel iets anders!
Wat mag u als gemeenteraad en wat mogen de burgers, belastingbetalers en andere belanghebbenden en belangstellenden niet weten?

Het verschil wordt op de eerste plaats veroorzaakt doordat er baten en lasten buiten de rekening zijn gelaten. De toelichting bij de balans maakt duidelijk dat miljoenen euro's aan baten en lasten buiten de rekening zijn gelaten. Het betreft tientallen posten.
Omdat dit de niet deskundige lezers - wat de meeste statenleden en andere belanghebbenden en belangstellenden zullen zijn - gemakkelijk ontgaat en hen dus gemakkelijk op het verkeerde been zet, wordt dit door de voor provincies en gemeenten geldende wettelijke voorschriften, i.c. de zogenoemde Comptabiliteitsvoorschriften (artikel 27), uitdrukkelijk verboden. Alle baten en alle lasten moeten in de rekening worden opgenomen. Als dit, zoals de wet en vaste jurisprudentie uitdrukkelijk voorschrijven, gedaan was, zou de rekening er uiteraard heel anders hebben uitgezien.
Aan de jaarrekening valt wel te zien dat er (delen van) baten en lasten buiten de rekening gelaten zijn, er valt niet of nauwelijks te zien welke baten- en lastenposten het betreft. Dat betekent dat alle baten- en lastenposten die in de rekening opgenomen zijn, verdacht zijn en onjuist kunnen zijn. Dat betekent dat elke vergelijking tussen begrotingscijfers en rekeningcijfers onmogelijk is geworden.

Als de rekening van baten en lasten correct zou zijn opgemaakt, zou de rekening eindigen met het door mij genoemde saldo van € 12,1 miljoen.
Het bedrag van € 12,1 miljoen bereken ik op eenvoudige wijze door het saldo van het eigen vermogen op 31.12.2001 (volgens uw jaarrekening € 192,1 miljoen) af te trekken van het saldo van het eigen vermogen op 31.12.2002 (volgens uw jaarrekening € 204,2 miljoen). Het verschil (i.c. € 12,1 miljoen) is namelijk, hoe je het ook keert of wendt, per definitie gelijk aan het saldo van de (= alle) baten en de lasten.

Wanneer u alle baten en lasten in de rekening zou hebben opgenomen, zou deze dus geëindigd zijn met een saldo van € 12,1 miljoen. Dit uiteraard wel onder de veronderstelling dat alle baten en lasten en het eigen vermogen in begin- en eindbalans juist bepaald en weergegeven zijn.
Aan de jaarrekeningen van de meeste gemeenten en provincies en ook aan die van Friesland valt echter te ontlenen dat veel baten en lasten en het eigen vermogen volstrekt onjuist bepaald en dus onjuist weergegeven zijn.
Aan uw jaarrekening is (ten minste) te ontlenen dat:

• een (onbekend) bedrag van de vaste activa in plaats van aan de debetzijde van de balans te zijn opgenomen, op één van de posten van de creditzijde van de balans, in dit geval het eigen vermogen, is afgetrokken. Hierdoor worden de vaste activa en uiteraard ook het eigen vermogen, i.c. de reserves, voor een te laag en dus verkeerd bedrag weergegeven. Omdat op deze vaste activa niet wordt afgeschreven, ontbreekt een (onbekend) bedrag aan afschrijvingslasten in de rekening, waardoor de kosten van veel activiteiten te laag weergegeven worden.
• de rentelasten met een bedrag van € 2,2 miljoen te hoog zijn weergegeven, omdat er voor dit bedrag in de rekening fictieve rentelasten zijn opgenomen terzake van niet bestaande schulden.
• onder het eigen vermogen verschillende bedragen voorkomen die in het geheel geen reserves zijn, maar verplichtingen. Hierdoor wordt het eigen vermogen, i.c. de reserves, te hoog en dus verkeerd voorgesteld. Hierdoor worden ook de baten en de lasten die met deze "reserves" samenhangen, geheel verkeerd in de rekening weergegeven. Ten minste geldt dit voor de nog niet bestede geoormerkte rijkssubsidies.
• onder de voorzieningen ten minste een voorziening uit hoofde van pensioenverplichtingen jegens (oud-)gedeputeerden ontbreekt. Hierdoor wordt het eigen vermogen, i.c. de reserves, te hoog en dus verkeerd voorgesteld.

Door deze tekortkomingen in de presentatie van de vaste activa, de verplichtingen en het eigen vermogen stelt de jaarrekening ook niet in staat door vermogensvergelijking het werkelijke saldo van de baten en lasten af te lezen. Kortom, aan de jaarrekening is wèl te ontlenen dat het saldo van de baten en de lasten niet het gesuggereerde bedrag van € 8,2 miljoen is, maar stelt overigens niet in staat te zien wat dan het saldo van de baten en de lasten wèl is.

Kortom,
   de jaarrekening van Friesland stelt volstrekt niet in staat om een oordeel, laat staan een verantwoord oordeel, te vormen over de financiële positie en over de baten en de lasten en het saldo daarvan. En daar ging het toch in eerste instantie om! De jaarrekening voldoet alleen daarom al niet aan belangrijke wettelijke voorschriften. Dat betekent dat de jaarrekening totaal ongeschikt is als sturings- en verantwoordingsinstrument. Dat betekent dat u bijvoorbeeld de geïnteresseerde burger, maar, naar ik aanneem, ook uzelf, belangrijke informatie onthoudt, informatie waar de burger en uzelf wel degelijk recht op hebben!

Ik denk dat u ervan uit kunt gaan dat ook uw begroting 2003 en inmiddels de begroting 2004 op dezelfde wijze als de jaarrekening zijn opgemaakt en dat u die dus, net zoals uw jaarrekening, maar beter meteen bij het oud papier kunt wegdoen. Wat heb je aan 100-en pagina's volstrekt onbetrouwbare informatie?
Het is volstrekt onverantwoord om met behulp van dit soort begrotingen een provincie te besturen.

Voor u als Provinciale Staten hebben bovenstaande constateringen nog een extra bijzonderheid. U kunt er vanuit gaan dat ook de jaarrekeningen en begrotingen van de (meeste) gemeenten in uw provincie, op dezelfde wijze zoals bij u, een volstrekt verkeerd beeld geven van de reserves en van (het saldo van) de baten en de lasten. Deze begrotingen en jaarrekeningen zijn dus totaal ongeschikt voor de provincie (i.c. het college van Gedeputeerde Staten) om financieel toezicht op deze gemeenten uit te oefenen.

Ik denk dat er alle aanleiding is dat u de jaarrekening (en de genoemde begrotingen) volledig laat overmaken en dat de burgers en uzelf een jaarrekening krijgen die wèl betrouwbaar is.
Ten minste heeft de belangstellende burger, maar ook uzelf, recht op een antwoord op de volgende vragen:

• Wat is het werkelijke saldo van de baten en lasten van de provincie over 2002?
• Wat is de werkelijke omvang van de reserves einde 2002?