drs. L.W. Verhoef
registeraccountant
Kersengaard 13
3962 JR Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 22 juni 2005

Gemeenteraad van
gemeente Haarlem
Postbus 511
2003 PB Haarlem

Betreft: Jaarrekening 2004 gemeente Haarlem

Geachte Raad,

Ik heb op verzoek van de redactie van Stadsomroep Haarlem 105 RTV de jaarrekening 2004 van gemeente Haarlem bekeken. Hieronder noem ik enkele belangrijke opvallendheden.

Voor u als gemeenteraad is de jaarrekening van uw gemeente een belangrijk document: hiermee legt het college van burgemeester en wethouders rekening en verantwoording aan u af over het gevoerde (financiële) beheer en verder is de jaarrekening voor u een belangrijk ijkmiddel voor de betrouwbaarheid van de begroting 2005 en binnenkort de begroting 2006. Op basis van deze begrotingen beslist u over de hoogte van de gemeentelijke belastingen en over het wel of niet doorgaan van belangrijke activiteiten. Ook voor de (geïnteresseerde) burgers is de jaarrekening een belangrijk document: d.m.v. de jaarrekening legt het gemeentebestuur al dan niet met uw instemming aan de burgers rekening en verantwoording af van het gevoerde (financiële) beheer. Het is dus erg belangrijk dat de jaarrekening en de begroting betrouwbare documenten zijn.
Is de jaarrekening 2004 van Haarlem betrouwbaar?

Allereerst valt op dat het boekwerk "Ontwerpjaarrekening 2004" met jaarrekening en jaarverslag zeer moeilijk toegankelijk en zeer moeilijk leesbaar is, zeker voor niet financieel en niet jaarrekening-technisch geschoolde lezers, wat voor verreweg de meeste gemeenteraadsleden en andere belangstellenden het geval zal zijn, zo niet op veel plaatsen een hoog onzin-gehalte heeft. Een van de oorzaken is bijvoorbeeld het uitgebreide, vele pagina's in beslag nemende, irrelevante (zelfs in belangrijke mate foute) "gedoe" met reserves en voorzieningen. Zelfs de Rekening van baten en lasten (pagina 156-160) stelt niet eens in staat gewaar te worden wat het saldo van de baten en de lasten is door z'n volstrekt totale onleesbaarheid.

Het heeft er schijn van dat de jaarrekening suggereert dat er een negatief saldo van baten en de lasten is van € 2,326 miljoen. In de balans (pagina 154-155) staat onder "Eigen vermogen" te lezen: "Saldo rekening  € 2.326" (negatief, x € 1.000). Dit staat ook ergens midden in de cijferbrei met opschrift "Rekening van baten en lasten" op pagina 160 met als omschrijving "Totaal van de saldi" te lezen.
Echter, op pagina 7 staat te lezen: "Baten € 531.313, Lasten € 537.762, Saldo € 6.449" (x € 1.000). Maar op pagina 9 wordt gesproken van een negatief resultaat van € 9,0 miljoen.
Het overzicht op pagina 156-160 met opschrift: "Rekening van Baten en Lasten" (i.c. de rekening van baten en lasten) sluit daarentegen met een positief bedrag van € 2.941.000.
Bij al deze verschillende cijfers staat een goedkeurende accountantsverklaring. Wellicht dat uw accountant kan uitleggen bij welk overschot of tekort hij zijn goedkeurende verklaring bedoeld had.
Echter, al deze verschillende cijfers zijn niet het werkelijke saldo van de baten en de lasten in 2004.

Het werkelijke saldo van de baten en de lasten laat zich afleiden uit de toename of afname van het Eigen vermogen. Volgens de balans (pagina 154-155) bedraagt het Eigen vermogen per 31.12.2004  € 52,918 miljoen en per 01.01.2004  € 60,080 miljoen. Er is dus sprake van een afname van het Eigen vermogen van € 7,162 miljoen. Dit is dus het werkelijke saldo van de baten en de lasten, d.w.z. een nadelig saldo van baten en lasten van € 7,162 miljoen.
Dit betekent tevens dat telkens de weergave van de baten en de lasten per zogenoemd "Programma" (pagina 14, 16, 18, 21, etc. etc.), die tezamen volgens het overzicht op pagina 156-160 het verkeerde bedrag van € 14,439 miljoen opleveren, geheel en al onjuist is. Uiteraard zijn foute cijfers volstrekt waardeloze informatie. Ze zijn dus totaal ongeschikt om het terzake gevoerde beleid van het gemeentebestuur te beoordelen. Het betekent eveneens dat uw controle van de verschillen tussen begroting en werkelijkheid een "wassen neus" was.

Omdat uw jaarrekening veel belangrijke en wettelijk voorgeschreven (!) toelichtingen op de reserves en op de voorzieningen mist (alleen al om deze reden voldoet de jaarrekening niet aan de geldende wettelijke voorschriften, i.c. het BBV), ontbreekt voldoende mogelijkheid te beoordelen hoe hard het "reservekarakter" van de als reserves gepresenteerde bedragen c.q. "voorzieningkarakter" van de als zodanig gepresenteerde voorzieningen is.

Volgens de jaarrekening 2003 bedroegen de voorzieningen per 31-12-2003 € 73,029 miljoen, terwijl dat volgens de jaarrekening 2004 € 67,718 miljoen is. Volgens de jaarrekening 2003 bedroeg het Eigen vermogen per 31-12-2003 € 57,939 miljoen, terwijl dat volgens de jaarrekening 2004 € 60,080 miljoen is. In beide gevallen is een goedkeurende accountantsverklaring gegeven. Ten minste een van beide accountantsverklaringen is dus ten onrechte goedkeurend.

In de jaarrekening komt heel veel onzin voor, bijvoorbeeld waar het gaat over reserves, over voorzieningen, en waar het gaat over zoiets als weerstandsvermogen en weerstandscapaciteit, en zoiets als "investeringen met een economisch nut" en "investeringen met een maatschappelijk nut", en waar het gaat over de nieuwe wettelijke bepalingen voor het opmaken van de jaarrekening, i.c. het zogenoemde BBV. Deze onzin leidt alleen maar af. Het weglaten van deze onzin zou het boekwerk "Ontwerpjaarrekening 2004" dunner en (vooral) toegankelijker maken.
Overigens adviseer ik u sterk tot het opheffen van alle reserves, deze samen te voegen tot één Algemene reserve, en alle baten en lasten op te nemen in waar ze thuishoren, namelijk in de begroting respectievelijk in de rekening van baten en lasten. Dit zal het inzicht in waar het echt over hoort te gaan, aanmerkelijk verbeteren. Ik adviseer u ook sterk de grote chaos van voorzieningen, die waarschijnlijk voor een belangrijk deel helemaal geen voorzieningen zijn, op te ruimen.

Er ontbreekt een overzicht "Niet uit de balans blijkende verplichtingen". De ervaring leert dat bij veel gemeenten sprake is van aanzienlijke verplichtingen uit hoofde van wachtgeld- en pensioenverplichtingen van bijvoorbeeld (oud-)wethouders, verplichtingen overigens die zondermeer in de balans moeten zijn opgenomen. Als dat niet gebeurt, wat bij Haarlem hoogstwaarschijnlijk (in onvoldoende mate) ook het geval zal zijn, geeft de balans terzake niet goed de financiële positie weer. Dit laatste is in strijd met BBV artikel 3.

Volgens BBV artikel 3 moeten de jaarstukken met name voor raadsleden goed begrijpelijk zijn. Naar mijn mening voldoet het boekwerk "Ontwerpjaarrekening 2004" stellig niet aan deze eis. U kunt dit overigens het beste zelf beoordelen.

Volgens BBV artikel 25 lid 2 moet de verantwoording inzicht bieden in:
a. de mate waarin de doelstellingen zijn gerealiseerd;
b. de wijze waarop getracht is de beoogde maatschappelijke effecten te bereiken.
U kunt zelf het beste de vraag beantwoorden of aan deze eisen is voldaan.

Volgens BBV artikel 54 moet de aard en de reden van elke reserve en van de toevoegingen en onttrekkingen daaraan worden toegelicht. Ik heb dat grotendeels gemist.

BBV artikel 57 schrijft een overzicht voor van alle verstrekte borgstellingen en een aantal daarmee verwante gegevens. Ik heb dat overzicht gemist.

De winst-en-verliesrekening over 1997 sloot met een saldo van € 1,0 miljoen. Het werkelijke saldo was € 5,2 miljoen.
De winst-en-verliesrekening over 2000 sloot met een saldo van € 5,1 miljoen. Het werkelijke saldo was € 61,9 miljoen.
De winst-en-verliesrekening over 2001 sloot met een saldo van € 4,1 miljoen. Het werkelijke saldo was € 19,3 miljoen.
De winst-en-verliesrekening over 2002 sloot met een negatief saldo van € 0,7 miljoen. Het werkelijke tekort was € 9,5 miljoen.
De winst-en-verliesrekening over 2004 sluit met een negatief saldo van € 2,3 miljoen. Het werkelijke saldo is € 7,2 miljoen.

Met vriendelijke groet en hoogachting,

L.W. Verhoef