Dossier: Leiden
drs. L.W. Verhoef
registeraccountant
Kersengaard 13
3962 JR Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede,
23 augustus 2005

De gemeenteraad van
gemeente Leiden
Postbus 9100
2300 PC Leiden

Betreft: Jaarrekeningen 2003 en 2004 gemeente Leiden

Geachte Raad,

Ik heb, zoals voorgaande jaarrekeningen, ook de jaarrekeningen 2003 en 2004 van gemeente Leiden bekeken. Hieronder noem ik enkele belangrijke opvallendheden.

Voor u als gemeenteraad is de jaarrekening van uw gemeente een belangrijk document: hiermee legt het college van burgemeester en wethouders rekening en verantwoording aan u af over het gevoerde (financiële) beheer en verder is de jaarrekening voor u een belangrijk ijkmiddel voor de betrouwbaarheid van de begroting 2005 en binnenkort de begroting 2006. Op basis van deze begrotingen beslist u over de hoogte van de gemeentelijke belastingen en over het wel of niet doorgaan van belangrijke activiteiten. Ook voor de (geïnteresseerde) burgers is de jaarrekening een belangrijk document: d.m.v. de jaarrekening legt het gemeentebestuur al dan niet met uw instemming aan de burgers rekening en verantwoording af van het gevoerde (financiële) beheer. Het is dus erg belangrijk dat de jaarrekening en de begroting betrouwbare documenten zijn.
Is de jaarrekening 2004 van Leiden betrouwbaar?

Op verschillende plaatsen in het boekwerk "Jaarverslag en Jaarrekening 2004" wordt vermeld en gesuggereerd dat het saldo van de baten en de lasten in 2004 een bedrag is van € 15,0 miljoen.
Het staat te lezen op pagina 83: "Het saldo van de rekening van baten en lasten 2004 bedraagt € 15.000.000 voordelig".
Het overzicht op pagina 49-53 met opschrift: "Programmarekening over het Jaar 2004" (i.c. de rekening van baten en lasten) sluit eveneens met het bedrag van € 15,000 miljoen. Hetzelfde geldt voor de recapitulatie van de rekening op pagina 21.
Het stond ook te lezen in het persbericht dat het gemeentebestuur naar aanleiding van het uitkomen van de jaarrekening deed uitgaan. In dat persbericht was te lezen: "Leiden sluit het boekjaar 2004 af met een positief resultaat van € 15 miljoen."
Dit is echter niet het werkelijke saldo van de baten en de lasten in 2004.

Het werkelijke saldo van de baten en de lasten laat zich afleiden uit de toename of afname van het Eigen vermogen. Volgens de balans (pagina 54-56) bedraagt het Eigen vermogen per 31.12.2004  € 187,344 miljoen en per 31.12.2003  € 168,088 miljoen. Er is dus sprake van een toename van het Eigen vermogen van € 19,256 miljoen. Dit is dus het werkelijke saldo van de baten en de lasten, d.w.z. een voordelig saldo van baten en lasten van € 19,256 miljoen.
Dit bedrag van € 19,256 miljoen als werkelijk (voordelig) saldo van de baten en de lasten, komt niet overeen met wat midden in het overzicht "Programmarekening over het Jaar 2004" (pagina 53) "Saldo voor bestemming" van € 21,675 miljoen wordt genoemd, wat wèl het geval had moeten zijn.
Het was overigens veel duidelijker geweest als wat met "Saldo voor bestemming" wordt aangeduid, simpelweg was aangeduid met "Saldo van de baten en de lasten". Alles wat in het overzicht op pagina 53 onder en na dit "Saldo voor bestemming" is opgenomen, is dus fout, onzin en niet relevant en leidt af van wat dit getal in werkelijkheid is, en had er dus niet moeten staan.
Kortom, de conclusie is dat het werkelijke saldo van de baten en de lasten over 2004  (voordelig) € 19,256 miljoen bedraagt. Een andere conclusie is dat, omdat wat als saldo van baten en lasten wordt gepresenteerd, nìet het werkelijke saldo is, en omdat niet bekend is welke bedragen onjuist zijn of ontbreken, daardoor àlle in de rekening genoemde bedragen verdacht zijn geworden. Uiteraard zijn foute, maar ook verdachte cijfers volstrekt waardeloze informatie. Ze zijn dus totaal ongeschikt om het terzake gevoerde beleid van het gemeentebestuur te beoordelen.

Dit bedrag van het werkelijke overschot in 2004 van € 19,256 miljoen krijgt reliëf als we het bijvoorbeeld vergelijken met de opbrengst van de onroerendezaakbelasting (OZB) in 2004 van € 49,380 miljoen (zie pagina 22). Met 40% minder had volstaan kunnen worden.

Het werkelijke saldo van de baten en de lasten van € 19,256 miljoen is alleen goed, als bijvoorbeeld het Eigen vermogen per 31.12.2003 en per 31.12.2004 correct zijn weergegeven. Echter, ten minste moet geconstateerd worden dat:
Door deze tekortkomingen in de presentatie van de vaste activa, de verplichtingen en het eigen vermogen stelt de jaarrekening ook niet in staat door vermogensvergelijking het werkelijke saldo van de baten en lasten af te lezen. Aan de jaarrekening is dus wèl te ontlenen dat het saldo van de baten en de lasten niet het gesuggereerde bedrag van € 15,0 miljoen is, maar stelt niet in staat te zien wat dan het saldo van de baten en de lasten wèl is.

Volgens de jaarrekening 2003 bedroegen de voorzieningen per 31-12-2003 € 21,874 miljoen, terwijl dat volgens de jaarrekening 2004 € 70,906 miljoen is. Volgens de jaarrekening 2003 bedroeg het Eigen vermogen per 31-12-2003 € 217,119 miljoen, terwijl dat volgens de jaarrekening 2004 € 168,088 miljoen is. In beide gevallen is een goedkeurende accountantsverklaring gegeven. Ten minste een van beide accountantsverklaringen is dus ten onrechte goedkeurend.

In de jaarrekening komt heel veel onzin voor, bijvoorbeeld waar het gaat over reserves, over voorzieningen, en waar het gaat over zoiets als weerstandsvermogen en weerstandscapaciteit, zelfs zoiets als een primair en een secondair weerstandsvermogen, en zoiets als "investeringen met een economisch nut" en "investeringen in de openbare ruimte met een maatschappelijk nut". Deze onzin leidt alleen maar af. Het weglaten van deze onzin zou het boekwerk "Jaarverslag en Jaarrekening 2004" aanzienlijk dunner en (vooral) toegankelijker maken.

In het overzicht "Niet uit de balans blijkende verplichtingen" (pagina 80) wordt niets gezegd over omvang van de buiten de balans gelaten verplichtingen, zoals uit hoofde van vakantiegeld en wachtgeld- en pensioenverplichtingen van (oud-)wethouders. Het zou weleens om een substantieel bedrag kunnen gaan. Overigens hadden deze verplichtingen zondermeer in de balans moeten zijn opgenomen. Nu dit niet gebeurd is, geeft de balans terzake niet goed de financiële positie weer. Dit laatste is in strijd met BBV artikel 3.

Volgens BBV artikel 3 moeten de jaarstukken met name voor raadsleden goed begrijpelijk zijn. Naar mijn mening voldoet het boekwerk "Jaarverslag en Jaarrekening 2004" stellig niet aan deze eis. U kunt dit overigens het beste zelf beoordelen.

Overigens adviseer ik u sterk aan te dringen op het opheffen van alle reserves, deze samen te voegen tot één Algemene reserve, en alle baten en lasten op te nemen in waar ze thuishoren, namelijk in de begroting respectievelijk in de rekening van baten en lasten. Dit zal het inzicht in waar het echt over hoort te gaan, aanmerkelijk verbeteren.

Volgens BBV artikel 25 lid 2 moet de verantwoording inzicht bieden in:
a. de mate waarin de doelstellingen zijn gerealiseerd;
b. de wijze waarop getracht is de beoogde maatschappelijke effecten te bereiken.
U kunt zelf het beste de vraag beantwoorden of aan deze eisen is voldaan.

Volgens BBV artikel 28 moet een overzicht worden gegeven van de incidentele baten en lasten. Ik heb dat overzicht gemist.

Ik heb ook de jaarrekening 2003 bekeken.
De rekening van baten en lasten over 2003 sloot met een voordelig saldo van € 11,070 miljoen. Echter, het Eigen vermogen nam in 2003 toe van € 194,781 miljoen ultimo 2002 naar € 217,119 miljoen ultimo 2003, zodat geconcludeerd moet worden dat het werkelijke voordelig saldo € 22,338 miljoen was. Met dit overschot had bijvoorbeeld de OZB in 2003 voor ongeveer de helft achterwege kunnen blijven.

De winst-en-verliesrekening over 2000 sloot met een saldo van € 1,0 miljoen. Het werkelijke saldo was € 24,2 miljoen. Er werd dus € 23,2 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 2001 sloot met een nadelig saldo van € 1,8 miljoen. Het werkelijke saldo was voordelig € 18,1 miljoen. Er werd dus € 19,9 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 2002 sloot met een nadelig saldo van € 4,8 miljoen. Het werkelijke saldo was nadelig € 11,2 miljoen. Er werd dus € 6,4 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 2003 sloot met een saldo van € 11,1 miljoen. Het werkelijke saldo was € 22,3 miljoen. Er werd dus € 11,2 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 2004 sluit met een saldo van € 15,0 miljoen. Het werkelijke saldo is € 19,3 miljoen. Er wordt dus € 4,3 miljoen verzwegen.
Daarmee zijn de verschillen over deze jaren opgelopen naar (per saldo) € 52,2 miljoen. Dit bedrag is meer dan toereikend om in 2006 de hele OZB een jaar over te slaan.

Graag was ik u van dienst.

Met vriendelijke groet en hoogachting,

L.W. Verhoef