Dossier: Noord-Brabant
drs. L.W. Verhoef
registeraccountant
Kersengaard 13
3962 JR Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 11 december 2001

Provinciale Staten van
Provincie Noord-Brabant
t.a.v. Rekeningcommissie
Postbus 90151
5200 MC 's-Hertogenbosch

Betreft: Jaarrekening 2000
            Mijn brief dd. 5 september 2001
            Uw brief dd. 27 november 2001

Geachte Staten,

Met mijn brief aan u van 5 september jl. deed ik u mijn opmerkingen toekomen betreffende de onbetrouwbaarheid van uw jaarrekening 2000. De jaarrekening is onbetrouwbaar, omdat deze geen betrouwbaar beeld geeft van de reserves, de activa en de verplichtingen, en geen betrouwbaar beeld geeft van de baten en de lasten en het saldo daarvan. De jaarrekening voldoet ook niet aan belangrijke wettelijk daaraan te stellen eisen.

Met uw brief van 27 november jl. liet u mij weten mijn brief voor kennisgeving te hebben aangenomen met dien verstande dat de brief ter bespreking wordt aangeboden aan de Rekeningcommissie.

Bij uw brief sloot u het commentaar bij van de Afdeling Financiën. Dat commentaar geeft mij aanleiding tot de volgende opmerkingen. Ik denk dat het goed is dat u mijn opmerkingen betrekt bij uw bespreking.

Ik volg hieronder dezelfde nummering als in het commentaar van de afdeling Financiën.

1. en
2.

We zijn het er blijkbaar allemaal over eens dat de jaarrekening een belangrijk document is. Dit zo zijnde zouden we het er ook allemaal over eens moeten zijn dat de jaarrekening een betrouwbaar document moet zijn. Of die jaarrekening ook nog wel of niet voldoet aan toevallige wettelijke bepalingen als de zogenoemde Comptabiliteitsvoorschriften, is dan in het geheel niet interessant. Wat heb je aan een koortsthermometer die wèl voldoet aan de Comptabiliteitsvoorschriften maar de verkeerde temperatuur aangeeft? Het zou volstrekt onverantwoord zijn bij een doodzieke patient daarmee de temperatuur op te nemen! Wat heb je aan een kompas dat wèl voldoet aan de Comptabiliteitsvoorschriften maar de verkeerde richting aangeeft? Het zou volstrekt onverantwoord zijn daarmee een vliegtuig of schip te besturen! Wat heb je aan een jaarrekening of een begroting die wèl voldoet aan de Comptabiliteitsvoorschriften maar een geheel verkeerd beeld geeft van de financiële positie, van de baten en de lasten en van het saldo daarvan? Het zou volstrekt onverantwoord zijn daarmee een provincie te besturen en daarmee rekening en verantwoording af te leggen!

3.
H
et voldoen aan allerlei wettelijke bepalingen uit "de Provinciewet, de Comptabiliteitsvoorschriften en andere wetten (Fido b.v.) en regelingen" houden nog niet automatisch in dat de jaarrekening betrouwbaar is! Overigens zeggen de Provinciewet en de wet Fido niets over de inrichting van de provinciale jaarrekening en begroting. Overigens is het zo dat uw jaarrekening volstrekt niet voldoet aan de Comptabiliteitsvoorschriften, ondanks de "accountantscontrole op de totale jaarrekening en velerlei deelverklaringen van de accountant", ondanks de bevindingen van de accountant in een "Rapport bij de Jaarrekening", ondanks het onderzoek van het ambtelijk apparaat van de Minister van Binnenlandse Zaken!
Jaarrekeningen en begrotingen van een provincie of gemeente die de tekortkomingen vertonen die ik in mijn brief aangaf, voldoen naar mijn mening niet aan de daarvoor geldende wettelijke voorschriften, i.c. de Comptabiliteitsvoorschriften. Wat dacht u van:
Uw jaarrekening (en begroting?) is flagrant in strijd met al deze bepalingen!

En voor alle duidelijkheid: ik vind een jaarrekening (respectievelijk begroting) onbetrouwbaar als:
4.
Het komt merkwaardig voor als de afdeling Financiën beweert dat, omdat accountant en toezichthouder geen "afwijkende signalen" geven, uw jaarrekening dus zou voldoen aan de wettelijke eisen. Of het wel of niet waar is dat de wettelijke voorschriften voor het bedrijfsleven anders zijn dan die voor gemeenten en provincies, is thans niet terzake doende. Overigens zijn de belangrijkste bepalingen van beide voorschriften (nagenoeg) identiek: beide eisen een betrouwbare jaarrekening op grond waarvan men een verantwoord oordeel over de financiële positie, de baten en de lasten en het saldo daarvan kan vormen.

5. en
6.

Het buiten de rekening brengen van baten en lasten kan op twee verschillende manieren, die per saldo op hetzelfde neerkomen. Òf de bate of last wordt direct buiten de rekening gelaten, òf tegenover de betreffende bate (c.q. last) wordt een evengroot bedrag onder de lasten (c.q. baten) opgenomen, waardoor de betreffende bate (c.q. last) wordt geneutraliseerd. In het eerste geval is de fout dat de betreffende bate (c.q. last) domweg ontbreekt in de rekening; in het tweede geval is de fout dat de rekening een fictieve last (c.q. fictieve bate) bevat. In beide gevallen is de betreffende bate (c.q. last) niet in het saldo van de rekening begrepen.
Aan uw jaarrekening is (voor een deskundige) heel eenvoudig te zien dat een of beide van bovenstaande technieken zijn toegepast om baten en lasten buiten de rekening en buiten het saldo van de rekening te brengen. Je kunt dat zien omdat het saldo waarmee de rekening eindigt, niet gelijk is aan het verschil tussen het eigen vermogen (lees: reserves) aan het begin en einde van het jaar. Het is onzin, zoals uw afdeling Financiën schrijft, dat dat zou gelden voor het bedrijfsleven en niet bij de overheid. Het heeft helemaal niets te maken met verschillen tussen "het bedrijfsleven" en "de overheid"; het is louter de achterliggende techniek van het opmaken en presenteren van een jaarrekening die wordt opgemaakt volgens "het stelsel van baten en lasten", een techniek die in artikel 4 van de Comptabiliteitsvoorschriften wordt voorgeschreven!

7.
a.
Het commentaar van de afdeling Financiën geeft mij gelijk. Aanschaffingsbedragen van diverse investeringen worden, in strijd met het voorgeschreven "stelsel van baten en lasten", direct bij de aanschaf geheel afgeschreven en niet als afschrijvingslasten verdeeld over de jaren van gebruik daarmee de kosten van elk gebruiksjaar zichtbaar makend. Bovendien worden de kosten niet in de rekening en dus in het saldo van de rekening tot uiting gebracht maar buiten de rekening om in mindering van de post "Reserves" gebracht.
b. Er is uiteraard geen bezwaar tegen om een bedrag ter grootte van rente toe te voegen aan reserves, maar wel om dat bedrag als kosten in de rekening op te voeren. Het bedrag is aan niemand verschuldigd, is aan niemand betaald en zal aan niemand betaald worden en is nog steeds "in kas". Het bedrag is dus geen kostenpost! Uiteraard staan de Comptabiliteitsvoorschriften niet toe om onder de kosten fictieve kostenposten op te nemen.
c. Nog niet bestede specifiek geoormerkte rijkssubsidies die nog niet besteed zijn, dienen òf aan het rijk te worden terugbetaald òf mogen in afwachting van een besteding in latere jaren tot die tijd worden behouden. In het eerste geval wordt het bedrag nooit een bate en in het tweede geval wordt het een bate in het jaar waarin de betreffende kosten van de gesubsidieerde activiteit daadwerkelijk gemaakt worden. Tot zolang dient het bedrag onder het vreemd vermogen (lees: verplichtingen) in de balans opgenomen te worden (wat de Comptabiliteitsvoorschriften daar ook van zeggen!), wil de balans een betrouwbaar beeld van de financiële positie geven!
d. Ook naar de mening van de afdeling Financiën dienen pensioen- en wachtgeldverplichtingen als verplichting in de balans (en daarmee als kosten in de rekening!) opgenomen te worden. Het is dus een raadsel waarom dat dan nog niet gebeurd is. Het bedrag van de verplichting kon u wel eens zwaar tegenvallen!

8.

Blijkbaar was de chaos wat betreft de presentatie van de reserves en voorzieningen in voorgaande jaren nog veel groter! Blijkbaar zijn in voorgaande jaren grote bedragen ten onrechte als verplichting in de jaarrekening opgenomen geweest. Daar stonden goedkeurende accountantsverklaringen bij?
Wel of geen "instellingsbesluit door PS": de wettelijk voorgeschreven (Comptabiliteitsvoorschriften artikelen 49 en 52) toelichtingen bij de reserves en de voorzieningen heb ik niet in de jaarrekening aangetroffen. Afdeling Financiën zegt alleen maar: "Er ontbreken o.i. geen wettelijke voorgeschreven toelichtingen", maar geeft niet aan waar die dan te vinden zouden moeten zijn. Ze ontbreken dus!

Kortom,
   Jaarrekeningen en begrotingen die bovenstaande tekortkomingen vertonen, zijn naar mijn mening hoogst onbetrouwbaar en zijn ten minste naar mijn mening geheel en al ontoereikend om te dienen als sturings- en verantwoordingsinstrument.

Brieven met soortgelijke opmerkingen stuurde ik ook naar de Brabantse gemeenten Eindhoven, 's-Hertogenbosch en Tilburg. Ook de jaarrekeningen daarvan vertonen grote gebreken en zijn daarmee net zo onbetrouwbaar als die van de provincie Noord-Brabant. Dat uw College van Gedeputeerde Staten als financieel toezichthouder dat nooit heeft opgemerkt, is naar mijn mening geen goede zaak.

Ik heb de hoop u met deze reactie geholpen te hebben uw mooie provincie op een verantwoorde wijze te besturen en op een verantwoorde en integere wijze daarover verantwoording af te leggen.

Uw reactie te vernemen stel ik op prijs.

Met vriendelijke groet en hoogachting,

L.W. Verhoef