Dossier: Zaanstad
drs. L.W. Verhoef
registeraccountant
Kersengaard 13
3962 JR Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 15 november 2005

Gemeenteraad van
gemeente Zaanstad
Postbus 2000
1500 GA Zaanstad

Betreft: Jaarrekening 2004 gemeente Zaanstad

Het batig saldo over het jaar 2004 bedraagt € 3,252 miljoen
Aldus de suggestie in uw jaarverslag over 2004
Is deze suggestie juist?
Nee, want het saldo is in werkelijkheid € 3,432 miljoen

Geachte Raad,

Zoals eerdere jaarrekeningen heb ik ook de jaarrekening 2004 van gemeente Zaanstad bekeken. Hieronder noem ik enkele belangrijke opvallendheden. Al eerder rapporteerde ik hierover aan de fractie van "Zaanstad Transparant".

Voor u als gemeenteraad is de jaarrekening van uw gemeente een belangrijk document: hiermee legt het college van burgemeester en wethouders rekening en verantwoording aan u af over het gevoerde (financiële) beheer en verder is de jaarrekening voor u een belangrijk ijkmiddel voor de betrouwbaarheid van de begroting 2005 en inmiddels de begroting 2006. Op basis van deze begrotingen beslist u over de hoogte van de gemeentelijke belastingen en over het wel of niet doorgaan van belangrijke activiteiten. Ook voor de (geïnteresseerde) burgers is de jaarrekening een belangrijk document: d.m.v. de jaarrekening legt het gemeentebestuur al dan niet met uw instemming aan de burgers rekening en verantwoording af van het gevoerde (financiële) beheer. Het is dus erg belangrijk dat de jaarrekening en de begroting betrouwbare documenten zijn.
Is de jaarrekening 2004 van Zaanstad betrouwbaar?

Op verschillende plaatsen in het boekwerk "Programmaverantwoording 2004" wordt vermeld en gesuggereerd dat het saldo van de baten en de lasten in 2004 een bedrag is van € 3,252 miljoen.
Het staat te lezen op pagina 3: "Wij sluiten dit boekjaar af met een positief resultaat van € 3,25 miljoen".
Het staat te lezen op pagina 127: "Het rekeningresultaat ... bedraagt € 3,252 voordelig."
Het staat te lezen op pagina 139: "Het resultaat van de gemeente bedraagt in 2004 € 3,3 mln positief."
Het staat te lezen op pagina 142: "Het resultaat over 2004 bedraagt € 3,3 mln positief."
Het overzicht op pagina 128 met opschrift: "Baten en lasten per programmaveld" (i.c. de rekening van baten en lasten) sluit eveneens met het bedrag van € 3,252 miljoen.
Ook het overzicht met de analyse van het resultaat op pagina 129 sluit met het saldo van € 3,252 miljoen.
In de balans (pagina 139) staat onder "Eigen vermogen" eveneens te lezen: "Saldo van de rekening: 3,3" (x € 1 mln).
Dit is echter niet het werkelijke saldo van de baten en de lasten in 2004.

Het werkelijke saldo van de baten en de lasten laat zich afleiden uit de toename of afname van het Eigen vermogen. Volgens de balans (pagina 139 en aanvullende gegevens op pagina 145) bedraagt het Eigen vermogen per 31.12.2004  € 82,162 miljoen en per 31.12.2003  € 78,730 miljoen. Er is dus sprake van een toename van het Eigen vermogen van € 3,432 miljoen. Dit is dus het werkelijke saldo van de baten en de lasten, d.w.z. een voordelig saldo van baten en lasten van € 3,432 miljoen.

Dit bedrag van € 3,432 miljoen als werkelijk voordelig saldo van de baten en de lasten, komt niet overeen met wat midden in het overzicht "Baten en lasten per programmaveld " (pagina 128) "Resultaat voor bestemming" van € 3,781 miljoen wordt genoemd, wat wèl het geval had moeten zijn.
Het was veel duidelijker geweest als wat met "Resultaat voor bestemming" wordt aangeduid, simpelweg was aangeduid met "Saldo van de baten en de lasten". Alles wat in het overzicht op pagina 128 onder en na dit "Resultaat voor bestemming" is opgenomen, is onzin en niet relevant en leidt af van wat dit getal in werkelijkheid is, en had er dus niet moeten staan. Hetzelfde geldt voor het overzicht op pagina 129.

Dit bedrag van het werkelijke overschot in 2004 van € 3,432 miljoen krijgt reliëf als we het bijvoorbeeld vergelijken met de opbrengst van de onroerendezaakbelasting (OZB) in 2004 van € 28,844 miljoen (zie pagina 96 en 105). Zaanstad had dus in 2004 met 12% minder kunnen volstaan. De verhoging van 2,5% was dus niet nodig geweest.

Het werkelijke saldo van de baten en de lasten van € 3,432 miljoen is alleen goed, als bijvoorbeeld het Eigen vermogen per 31.12.2003 en per 31.12.2004 correct zijn weergegeven. Echter, ten minste moet geconstateerd worden dat:
Omdat uw jaarrekening veel belangrijke en wettelijk voorgeschreven (!) toelichtingen op de reserves en op de voorzieningen mist (alleen al om deze reden voldoet de jaarrekening niet aan de geldende wettelijke voorschriften, i.c. het BBV), ontbreekt voldoende mogelijkheid te beoordelen hoe hard het "reservekarakter" van de als reserves gepresenteerde bedragen c.q. "voorzieningkarakter" van de als zodanig gepresenteerde voorzieningen is.

Door deze tekortkomingen in de presentatie van de vaste activa, de verplichtingen en het eigen vermogen stelt de jaarrekening ook niet in staat door vermogensvergelijking het werkelijke saldo van de baten en lasten af te lezen. Aan de jaarrekening is dus wèl te ontlenen dat het saldo van de baten en de lasten niet het gesuggereerde bedrag van € 3,252 miljoen is, maar stelt niet in staat te zien wat dan het saldo van de baten en de lasten wèl is.

In de hoofdstukken waar de zogenoemde programma's worden behandeld, zijn steeds de baten en de lasten per programma gegeven (pagina 18, 24, 32, etc). Al deze bedragen tezamen leveren echter het foute saldo op van € 3,781 miljoen dat op pagina 128 en pagina 129 als "Resultaat voor bestemming" aangeduid wordt en dat in het geheel niet overeenkomt met het werkelijke saldo van de baten en de lasten van € 3,432 miljoen. Dat betekent dat al deze als baten en lasten aangeduide bedragen onjuist of op zijn minst verdacht zijn. Uiteraard zijn foute en verdachte cijfers volstrekt waardeloze informatie. Ze zijn dus totaal ongeschikt om het terzake gevoerde beleid van het gemeentebestuur te beoordelen.

Volgens de jaarrekening 2003 bedroegen de voorzieningen per 31-12-2003 € 69,4 miljoen, terwijl dat volgens de jaarrekening 2004 € 105,3 miljoen is. Volgens de jaarrekening 2003 bedroeg het eigen vermogen per 31-12-2003 € 116,4 miljoen, terwijl dat volgens de jaarrekening 2004 € 78,8 miljoen is. In beide gevallen is een goedkeurende accountantsverklaring gegeven. Ten minste een van beide accountantsverklaringen is dus ten onrechte goedkeurend.

In de jaarrekening komt heel veel onzin voor, bijvoorbeeld waar het gaat over reserves, over zoiets als een "resultaatmodel", over een zogenaamd volgens de nieuwe wettelijke voorschriften (Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV)) gewijzigd onderscheid tussen reserves en voorzieningen, over een "solvabiliteit" die gewijzigd zou zijn door een of ander BBV, over zoiets als "realiserend vermogen", waar het gaat over zoiets als weerstandsvermogen en weerstandscapaciteit, en heel veel onzin over "rechtmatigheid". Deze onzin leidt alleen maar af. Het weglaten van deze onzin zou het boekwerk "Programmaverantwoording 2004" aanzienlijk dunner en (vooral) toegankelijker maken.
Overigens adviseer ik u sterk tot het opheffen van alle reserves, deze samen te voegen tot één Algemene reserve, en alle baten en lasten op te nemen in waar ze thuishoren, namelijk in de begroting respectievelijk in de rekening van baten en lasten. Dit zal het inzicht in waar het echt over hoort te gaan, aanmerkelijk verbeteren.

Volgens BBV artikel 3 moeten de jaarstukken met name voor raadsleden goed begrijpelijk zijn. Of de jaarrekening aan deze niet onbelangrijke eis voldoet, kunt u het beste zelf beoordelen.

Volgens BBV artikel 25 lid 2 moet de verantwoording inzicht bieden in:
a.    de mate waarin de doelstellingen zijn gerealiseerd;
b.    de wijze waarop getracht is de beoogde maatschappelijke effecten te bereiken.
U kunt zelf het beste de vraag beantwoorden of aan deze eisen is voldaan, met name waar het gaat om de aansluiting tussen teksten en geldbedragen.

Volgens BBV artikel 28 moet een overzicht worden gegeven van de incidentele baten en lasten. Ik heb dat overzicht gemist.

Volgens BBV artikel 54 moet de aard en de reden van elke reserve en van de toevoegingen en onttrekkingen daaraan worden toegelicht. Ik heb dat gemist.

De winst-en-verliesrekening over 2000 sloot met een saldo van € 6,4 miljoen. Het werkelijke saldo was € 48,1 miljoen. Er werd dus € 41,7 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 2001 sloot met een saldo van € 1,4 miljoen. Het werkelijke saldo was € 13,2 miljoen. Er werd dus € 11,8 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 2002 sloot met een tekort van € 2,8 miljoen. Het werkelijke saldo was positief € 6,2 miljoen. Er werd dus € 9,0 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 2003 sloot met een tekort van € 48.000. Het werkelijke saldo was positief € 10,2 miljoen. Er werd dus € 10,2 miljoen verzwegen.
De winst-en-verliesrekening over 2004 sluit met een saldo van € 3,252 miljoen. Het werkelijke saldo is € 3,432 miljoen. Er werd dus per saldo € 180.000 verzwegen.
Daarmee is de boekhoudfraude over die jaren opgelopen naar (per saldo) circa € 73 miljoen.
Het gemeentebestuur doet voorkomen of over de jaren 2000-2004 een bedrag is overgehouden van € 8,2 miljoen. In werkelijkheid is in die periode een bedrag overgehouden van € 81,1 miljoen.

Graag was ik u van dienst.

Met vriendelijke groet en hoogachting,

L.W. Verhoef